İş İlanları
24 Eylül 2020 Perşembe

TRIZ: Çelişki Nedir? Çelişki Matrisi Ne İşe Yarar?

Bir ürün üzerine geliştirme yapılırken bir özellik iyileşirken diğer bir özellik kötüleşebilir. Bu duruma çelişki adı verilmektedir. Örneğin; bir masanın dayanıklılığını artırmak için malzemeyi kalınlaştırmak masanın ağırlığının da artmasına yol açar. Dayanıklılığın artması bir kazanç iken, ağırlığın artması bir kayıp olarak ortaya çıkar.

24 Ağustos 2020 Pazartesi - 07:14

Bir ürün üzerine geliştirme yapılırken bir özellik iyileşirken diğer bir özellik kötüleşebilir. Bu duruma çelişki adı verilmektedir.

Örneğin; bir masanın dayanıklılığını artırmak için malzemeyi kalınlaştırmak masanın ağırlığının da artmasına yol açar. Dayanıklılığın artması bir kazanç iken, ağırlığın artması bir kayıp olarak ortaya çıkar.

Tarihten bugüne kadar uzanan süreçte milyonlarca buluş yapılmıştır. Ancak bunlardan çok azı gerçek bir buluştur.

Kayıp olmadan bir kazanç sağlanması için teknik çelişkileri ortadan kaldıracak bir buluş yapılmalıdır. Yukarıdaki örneğe göre hafif ve dayanıklı bir masa ortaya koymak buluş niteliğindedir.

Çelişki parametrelerini belirlemek buluşun ilk adımıdır. Çelişkiler belirledikten sonra problemin çözümüne geçilir. Problemin çözümü için genelikle optimizasyon tercih edilir. Ancak optimizasyon nadiren gerçek bir buluşla sonuçlanır.

Milyonlarca patentin incelenmesiyle ortaya konmuş TRIZ ise çelişkileri tamamen ortadan kaldırmak için geliştirilmiş etkili bir araçtır. TRIZ, çelişkinin her iki ucundaki parametreyi de iyileştirebilir. Bu yüzden çelişkilerin çözümünde son derece etkilidir.

TRIZ yönteminde çelişki, teknik çelişkiler ve fiziksel çelişkiler olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

Klasik mühendislik yaklaşımında bir özelliğin iyileştirilirken diğerinin kötüleşmesine teknik çelişki denir. Bir ışık kaynağının parlaklığını artırırken, güç tüketiminin de artması teknik çelişkiye örnek olarak gösterilebilir.

Fiziksel çelişki ise özellik bir yönde istenirken aynı özelliğin zıt yönde de istenmesi durumudur. Örneğin, otomobillerdeki hava yastığı kaza anında hızlı açılmalı ancak sürücüye zarar vermemek için de yavaş açılmalıdır.

TRIZ, tüm çelişki durumlarında hiçbir zararlı etki olmadan yarar elde edilecek sonuçlara odaklanmıştır.

TRIZ’in yaratıcısı Genrich Altshuller, milyondan fazla patenti izleyerek 39 teknik çelişki belirlemiştir. Bu çelişkilere 39 standart mühendislik parametresi olarak da bilinmektedir.

Şekil 1. Çelişki Matrisi (triz.co.uk)

TRIZ’in 39×39 çelişki matrisinde sol sütundan neyin iyileştirilmesi istendiği seçilir, en üstte ve sağa doğru uzanan satırda ise bu özellik iyileştiğinde hangi özelliğin kötüleştiği seçilir. İki çelişkinin birleştiği kutucukta çelişkinin çözümü için önerilen buluş prensipleri yer alır. Çelişki matrisinde toplam benzer çözümlerin aranması için farklı prensiplerin bir araya getirildiği toplam 1482 kutucuk bulunmaktadır. Prensipler tabloda numaralarla belirtilmiştir. Bu numaraların karşılığı buluş prensipleri aşağıdaki gibidir.

  1. Bölme, parçalama
  2. Çıkarma, ayırma
  3. Lokal kalite
  4. Asimetri
  5. Kaynaştırma, birleştirme
  6. Evrensellik, genellik
  7. İç içe yerleştirme
  8. Ağırlık azaltma, dengeleme
  9. Başlangıçta eylemsizlik
  10. Önceden yapma
  11. Önceden önlem alma
  12. Eş potansiyellik
  13. Tersinden yapma
  14. Küresellik, eğrilik
  15. Dinamiklik
  16. Kısmi veya aşırı çalışma
  17. Yeni bir boyuta geçiş
  18. Titreşim
  19. Periyodik çalışma
  20. Faydalı çalışmanın sürekliliği
  21. Hızlı davranmak
  22. Zararı yarara dönüştürme
  23. Geri besleme
  24. Aracı kullanma
  25. Kendi kendine hizmet
  26. Kopyalama
  27. Kullanıp atma
  28. Mekanik sistemi değiştirmek
  29. Pnömatik veya hidrolik yapılar
  30. Esnek membranlar veya ince filmler
  31. Gözenekli malzemeler
  32. Renk değiştirme
  33. Homojenlik
  34. Parçaları çıkarma ve yeniden yapma
  35. Özelliklerin dönüştürülmesi
  36. Hal geçişleri
  37. Isıl genleşme
  38. Kuvvetli oksitlendiriciler
  39. Atıl ortam
  40. Kompozit malzemeler

Genrich Altshuller, yaratıcı buluş prensiplerini ortaya koyarken çelişkileri belirlemede yaptığı gibi mevcut patent başvurularından yola çıkmıştır. Bir teknik çelişkinin çözümü için öncelikle çelişkiler tanımlanmalıdır. Daha sonra çelişki matrisinde çelişkilerin kesişim kümesindeki buluş prensipleriyle problemin çözümüne gidilir.

Emre Yılmaz
Linkedin

Aydınlatma Portalı kurucusu Trabzon doğumlu Emre Yılmaz, Atılım Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği bölümünden 2013 yılında mezun olmuş, o tarihten bugüne aydınlatma sektöründe devlet destekli projelerin yönetimi ve ürün geliştirme faaliyetlerinin yürütülmesinde görev almaktadır. Gazi Üniversitesi Endüstriyel Tasarım Mühendisliği bölümünde yüksek lisans öğrenimini tamamlamış olup, aynı bölümün doktora programında eğitimini sürdürmektedir.

Yorum yazın...

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir